Η Αλήθεια Δεν Έχει Ιδεολογία: Η Ανάλυση του Δημήτρη Αλικάκου και η Σημασία του Fact-Checking

Η πρόσφατη δημοσιοποίηση βίντεο που αποδεικνύει ότι η εμπορική αμαξοστοιχία στο δυστύχημα των Τεμπών δεν μετέφερε εύφλεκτα υλικά στα τρία πρώτα βαγόνια προκάλεσε νέο γύρο συζητήσεων και αντιπαραθέσεων. Την ανάλυση του βίντεο έκανε ο Δημήτρης Αλικάκος, ιδρυτής των Ellinika Hoaxes, ο οποίος εδώ και χρόνια ασχολείται με τον έλεγχο της ακρίβειας των πληροφοριών που διακινούνται στο διαδίκτυο και στα μέσα ενημέρωσης.

Η Ανάλυση του Βίντεο και η Αντίδραση

Ο Αλικάκος δεν προσπάθησε να «καθαρίσει» την κυβέρνηση, όπως του καταλογίζουν κάποιοι, ούτε να διαστρεβλώσει την πραγματικότητα. Αντίθετα, παρουσίασε ένα τεκμηριωμένο εύρημα που αποδεικνύει ότι ένα συγκεκριμένο αφήγημα – πως το τρένο μετέφερε επικίνδυνα εύφλεκτα υλικά – δεν στηρίζεται στα δεδομένα που έχουμε στη διάθεσή μας. Αυτή η διαπίστωση δεν αναιρεί την τραγωδία, ούτε την ευθύνη όσων εμπλέκονται, αλλά βάζει ένα φρένο στην παραπληροφόρηση.

Καλά ρε Δημήτρη, είναι δυνατόν να παίρνεις το μέρος του Αλικάκου, που αυτή τη στιγμή με τις θέσεις του παίζει το ρόλο του πλυντηρίου της κυβέρνησης Μητσοτάκη; Όχι, δεν παίρνω το μέρος κανενός, είμαι πάντα με το μέρος των δεδομένων. Αυτή τη στιγμή τα δεδομένα καταρρίπτουν ένα αφήγημα. Αν αύριο αποδειχθεί ότι τα Ellinika Hoaxes “ξεγελάστηκαν”, τόσο οι ίδιοι όσο και εγώ θα διορθώσω την τοποθέτησή μου. Αν πρέπει ντε και καλά να πάρω μια θέση, προτιμώ να πάρω αυτή που ακόμα και με ένα πιθανό “παραποιημένο βίντεο” αποδεικνύει κάτι, παρά αυτή που στηρίζεται σε εικασίες χωρίς κανένα στοιχείο, απλά και μόνο γιατί εξυπηρετεί αυτό που θα ήθελαν όλοι να ακούσουν.

Το πρόβλημα είναι ότι σε τέτοια συγκλονιστικά γεγονότα, οι άνθρωποι έχουν την τάση να πιστεύουν ό,τι ενισχύει τα συναισθήματά τους. Η ανάγκη μας για δικαίωση και οργή μας κάνει πολλές φορές να δεχόμαστε αφηγήματα χωρίς αποδείξεις. Και εδώ ακριβώς έρχεται η σημασία του fact-checking.

Τι κάνουν τα Ellinika Hoaxes και οι Fact-Checkers

Ο ρόλος των fact-checkers δεν είναι να παράγουν πρωτογενή δεδομένα, αλλά να ελέγχουν και να επαληθεύουν τα στοιχεία που υπάρχουν ήδη. Λειτουργούν όπως μια meta-analysis στην επιστήμη:

• Δεν διεξάγουν οι ίδιοι τα πειράματα (ή τις έρευνες), αλλά εξετάζουν τις υπάρχουσες μελέτες και τα διαθέσιμα δεδομένα.
• Δεν είναι υπεύθυνοι για το τι στοιχεία υπάρχουν, αλλά είναι υπεύθυνοι να αξιολογήσουν αν αυτά που παρουσιάζονται είναι τεκμηριωμένα και ακριβή.
• Εάν υπάρξει νέο στοιχείο που ανατρέπει ένα προηγούμενο συμπέρασμα, τότε η αξιολόγηση αναπροσαρμόζεται.

Με τον ίδιο τρόπο, η ομάδα του Αλικάκου ανέλυσε το βίντεο και κατέληξε σε ένα εύρημα με βάση όσα είναι διαθέσιμα μέχρι τώρα. Αν αύριο προκύψει νέο, αδιάσειστο στοιχείο που δείχνει το αντίθετο, ένας σοβαρός fact-checker θα πρέπει να το παραδεχτεί και να επικαιροποιήσει τα συμπεράσματά του.

Η Δικαιοσύνη δεν Βασίζεται σε Μύθους, αλλά σε Δεδομένα

Το ότι το τρένο δεν είχε εύφλεκτο φορτίο στα πρώτα τρία βαγόνια δεν αναιρεί ότι το δυστύχημα ήταν μια τραγωδία με εγκληματικές ευθύνες. Η δικαιοσύνη θα αποφασίσει για το ποιοι φταίνε, αλλά δεν πρέπει να βασίζεται σε φήμες και εικασίες, όσο και αν αυτές μας φαίνονται «βολικές». Η διαστρέβλωση της πραγματικότητας δεν τιμά τα θύματα, ούτε μας φέρνει πιο κοντά στη δικαίωση. Αντίθετα, αποδυναμώνει την αναζήτηση της αλήθειας και δίνει άλλοθι στους πραγματικά υπεύθυνους.

Ο Δημήτρης Αλικάκος δεν υπερασπίζεται καμία κυβέρνηση και κανένα σύστημα εξουσίας. Έχει επανειλημμένα διαψεύσει κυβερνητικούς ισχυρισμούς, αποδομώντας προπαγανδιστικές αφηγήσεις. Ο στόχος του – και γενικότερα των fact-checkers – είναι να μην στηρίζεται η δημόσια συζήτηση σε μύθους, αλλά σε γεγονότα.

Ποιοι Αντιδρούν στους Fact-Checkers;

Δεν είναι τυχαίο ότι όσοι αντιδρούν περισσότερο στα Ellinika Hoaxes και γενικότερα στους fact-checkers είναι οι ίδιοι κύκλοι που προωθούν θεωρίες συνωμοσίας. Από αντιεμβολιαστές που έχουν δει τα επιχειρήματά τους να καταρρίπτονται δεκάδες φορές, μέχρι Flat Earthers και υποστηρικτές ακραίων ψευδοεπιστημονικών θεωριών, οι fact-checkers γίνονται συχνά ο στόχος τους.

Αυτοί οι άνθρωποι, μαζί με τους οπαδούς του κάθε Βελόπουλου αυτής της χώρας, επιλέγουν την άρνηση της πραγματικότητας γιατί απλά η αλήθεια δεν εξυπηρετεί την αφήγησή τους. Γι’ αυτό και συστηματικά προσπαθούν να υποβαθμίσουν ή να αποδομήσουν τον ρόλο του fact-checking, γιατί αποτελεί εμπόδιο στη διασπορά ψευδών ειδήσεων και στη διατήρηση των αφηγημάτων τους.

Εν Κατακλείδι

Το να ελέγχεις ένα γεγονός δεν σημαίνει ότι το αποδέχεσαι ή το δικαιολογείς. Σημαίνει απλά ότι αναζητάς την αλήθεια, ακόμα και όταν αυτή δεν ταιριάζει με την προσωπική σου αφήγηση. Και σε μια εποχή γεμάτη πληροφοριακή τοξικότητα, αυτό είναι πιο σημαντικό από ποτέ.

Υ.Γ. Τα ίδια έλεγαν όταν ο Αλικάκος ξεκίνησε την έρευνά του για το Άγιο Φως, όπου τελικά δικαιώθηκε. Μπορείτε να ακούσετε το ηχητικό ντοκιμαντέρ του Άρη Δημοκίδη “Η σκληρή αλήθεια για το Άγιο Φως: Update – Η δικαίωση Αλικάκου” εδώ: https://mikropragmata.lifo.gr/podcasts/i-skliri-alitheia-gia-to-agio-fos-update-i-dikaiosi-alikakou/